Strona główna - Naczelny Sąd Administracyjny

W wyroku tym, oceniając przesłanki skorzystania przez podatnika z tzw. ulgi termomodernizacyjnej w podatku dochodowym od osób fizycznych, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że realizacja przedsięwzięcia termomodernizacyjnego, o którym stanowi art. 26h ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, w budynku mieszkalnym jednorodzinnym zdefiniowanym w art. 3 pkt 2a Prawa budowlanego, nie jest uzależniona od uprzedniego formalnego zakończenia budowy tego budynku.

Ponieważ z art. 26h ust. 10 ustawy podatkowej wynika, że celem omawianej ulgi jest poprawa efektywności energetycznej budynków oraz jakości powietrza, należy uznać, że cel ten może być efektywnie realizowany także w okresie poprzedzającym zakończenie procesu budowlanego, zwłaszcza, jeżeli budynek jest już zasiedlony. Brak czasowego podłączenia budynku do sieci wodociągowej nie świadczy o niemożliwości zaspokajania w nim potrzeb mieszkaniowych, jeżeli zapewnione jest korzystanie przez jego mieszkańców z własnego ujęcia wody. 

Link do orzeczenia

Prawo do odliczenia podatku naliczonego stanowi jeden z fundamentów konstrukcji podatku od towarów i usług, realizując zasadę jego neutralności. W praktyce pojawia się jednak pytanie, czy brak faktury VAT zawsze wyklucza możliwość skorzystania z tego prawa, czy też (w określonych sytuacjach) dokumentem wystarczającym może być akt notarialny. Aktualne orzecznictwo sądów administracyjnych oraz sądów unijnych wskazuje, że decydujące znaczenie mają przesłanki materialne transakcji, a nie wyłącznie formalna postać dokumentu.

Zgodnie z art. 86 ustawy o VAT prawo do odliczenia przysługuje podatnikowi w zakresie, w jakim nabyte towary lub usługi są wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych. Konstrukcja ta odzwierciedla unijną zasadę neutralności VAT, zgodnie z którą podatnik nie powinien ponosić ciężaru podatku w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej. W praktyce faktura VAT jest podstawowym dokumentem potwierdzającym prawo do odliczenia, jednak jej rola ma charakter dowodowy i formalny, nie kreuje ona samego prawa, lecz potwierdza zaistnienie opodatkowanej transakcji.

W orzecznictwie podkreśla się, że warunki formalne nie mogą przekreślać prawa do odliczenia, jeżeli spełnione są przesłanki materialne. Stanowisko to konsekwentnie rozwija Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wskazując, że podatnik nie może zostać pozbawiony prawa do odliczenia wyłącznie z powodu uchybień formalnych, o ile organ podatkowy dysponuje danymi pozwalającymi stwierdzić, że transakcja rzeczywiście miała miejsce, została dokonana przez podatnika działającego w takim charakterze i podlegała opodatkowaniu. Z orzecznictwa TSUE wynika zatem wyraźne rozróżnienie między przesłankami materialnymi (rzeczywiste wykonanie czynności opodatkowanej, związek z działalnością gospodarczą) a wymogami formalnymi (posiadanie określonego dokumentu).

Na tle krajowym zagadnienie to było przedmiotem rozstrzygnięć sądów administracyjnych, w których wskazywano, że akt notarialny (zwłaszcza w przypadku transakcji dotyczących nieruchomości) może zawierać wszystkie istotne elementy pozwalające na ustalenie podstawy opodatkowania, stawki oraz kwoty podatku. Jeżeli z aktu jednoznacznie wynika, że strony uznały daną czynność za opodatkowaną VAT, określono cenę netto oraz kwotę podatku, a transakcja została faktycznie dokonana, dokument ten może pełnić funkcję dowodową równoważną fakturze.

Najnowsze orzecznictwo Naczelny Sąd Administracyjny potwierdza wagę prawidłowej wykładni przepisów regulujących prawo do odliczenia. W wyroku z 13 lutego 2026 r., sygn. akt I FSK 949/23, NSA rozstrzygał kwestię o charakterze interpretacyjnym, jednakże jednocześnie nie badał materialnoprawnych okoliczności związanych z realizacją prawa do odliczenia podatku naliczonego. Sprawa ta dotyczyła bezpośrednio zastąpienia faktury aktem notarialnym w konkretnie przedstawionym stanie faktycznym, opisanym we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej. Należy podkreślić, że wyrok ten nie stanowi rozstrzygnięcia co do zasady o dopuszczalności odliczenia VAT na podstawie aktu notarialnego, ale wskazuje na sposób, w jaki Sąd podchodzi do zagadnień interpretacyjnych. Faktura pozostaje podstawowym dokumentem w systemie VAT, jednak jej brak nie musi automatycznie prowadzić do odmowy prawa do odliczenia, jeżeli akt notarialny lub inny dokument pozwala jednoznacznie ustalić, że doszło do rzeczywistej, opodatkowanej transakcji związanej z działalnością podatnika. W takim ujęciu neutralność VAT wymaga, aby formalizm nie prowadził do nieuzasadnionego obciążenia podatnika ciężarem podatku.

Link do orzeczenia

Sprawa dotyczyła nałożenia kary pieniężnej na podmiot prowadzący placówkę zapewniającą całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, bez wymaganego zezwolenia wojewody, w szczególności w kontekście zastosowania art. 130 ust. 4a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej oraz zarzutu naruszenia zasady lex retro non agit.

NSA wskazał, że art. 130 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy podmiot – po uprzednim prawomocnym ukaraniu za prowadzenie placówki bez zezwolenia – prowadzi kolejną placówkę tego rodzaju bez wymaganego zezwolenia. Przepis ten wprowadza zaostrzoną odpowiedzialność administracyjną, uzależnioną od wcześniejszego ukarania podmiotu.

W tym kontekście NSA wyjaśnił, że dla zastosowania wskazanego przepisu nie ma znaczenia, czy wcześniejsza kara pieniężna została nałożona przed wejściem w życie tej regulacji. Istotne jest natomiast to, że delikt administracyjny polegający na prowadzeniu kolejnej placówki bez zezwolenia miał miejsce już w okresie obowiązywania art. 130 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej.

W takiej sytuacji nie dochodzi do naruszenia zasady nieretroaktywności prawa, ponieważ kara pieniężna nie jest wymierzana za zdarzenie sprzed wejścia w życie przepisu, lecz za nowe naruszenie prawa, które nastąpiło po tej dacie. Wcześniejsze ukaranie stanowi jedynie przesłankę zastosowania surowszej sankcji. Ustawodawca nie wprowadził ograniczenia stosowania art. 130 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej wyłącznie do przypadków, w których wcześniejsza kara pieniężna została nałożona już po wejściu w życie tego przepisu.

NSA odniósł się również do wysokości kary pieniężnej, wskazując, że ma ona charakter sztywny i wynika wprost z przepisu prawa, co wyklucza jej miarkowanie przez organ.

Link do orzeczenia

Przedmiotem sporu w tej sprawie była wykładnia § 4 ust. 1 pkt 1 w związku z § 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu „Dobry start”, która według Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych a następnie wojewódzkiego sądu administracyjnego, wyklucza z kręgu podmiotów uprawnionych do ubiegania się o świadczenie „Dobry start” osobę faktycznie sprawującą opiekę nad małoletnim na podstawie orzeczenia sądowego z tego powodu, że nie złożyła wniosku o przysposobienie dziecka. Z kolei zdaniem wnoszącego w tej sprawie skargę kasacyjną Rzecznika Praw Dziecka, tak odczytywana regulacja (czyli jako pomijająca osoby, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem), w sposób nierówny i niedostateczny chroni prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów.  

Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Rzecznika Praw Dziecka dokonując celowościowej i prokonstytucyjnej wykładni powyższych przepisów. Świadczenie „Dobry start” ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka, które związane są z realizacją obowiązku szkolnego i służy tym samym zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę, a co za tym idzie skierowane jest do podmiotów, które sprawują opiekę nad dzieckiem i ponoszą wydatki związane z rozpoczęciem roku szkolnego. Celowi takiemu nie służy różnicowanie dzieci ze względu na formę sprawowanej opieki ustalonej przez sąd rodzinny. Świadczenie to ma służyć dziecku, które realizuje obowiązek szkolny. Podczas stosowania przepisów regulujących przyznawanie świadczenia „Dobry start”, dobro dziecka należy więc traktować jako dobro nadrzędne, stanowiące wyraz najlepiej pojętego interesu dziecka.  Z tego więc powodu, dobro dziecka powinno stanowić o kierunku wykładni § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, w sytuacji, w której osoba występująca o przyznanie jej tego świadczenia nie spełnia warunków uznania za opiekuna faktycznego w rozumieniu § 3 pkt 3 rozporządzenia, ale jednocześnie sprawuje nad wychowaniem i rozwojem dziecka pieczę, przyznaną jej przez państwo (sąd opiekuńczy).

NSA uwzględnił zarówno unormowania Konstytucji RP, jak i Konwencji o Prawach Dziecka i na tej podstawie orzekł, że § 4 ust. 1 pkt 1 w związku z § 3 pkt 3 rozporządzenia w sposób niewystarczający chronią prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów tj. takich, którzy sprawują nad nimi faktyczną pieczę, dbając o zaspokojenie rożnych ich potrzeb. 

Link do orzeczenia

Spór pomiędzy skarżącym a Dyrektorem Krajowej Informacji Skarbowej  dotyczył ustalenia, czy przedawnione roszczenie z umowy kredytu/pożyczki zawartej przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej stanowi przychód podlegający opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

W ocenie strony, przedawnione roszczenie z umowy kredytu/pożyczki zawartej przez osobę nieprowadzącą działalności gospodarczej, nie stanowi przychodu w rozumieniu art. 20 ust. 1 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 9 w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych podlegającego opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Zdaniem zaś organu interpretacyjnego, gdy występuje niemożność przymusowego wyegzekwowania zobowiązania, pomimo braku jego faktycznego wykonania, dłużnik uzyskuje pewną korzyść majątkową, przejawiającą się w tym, że nie musi realnie wykonać zobowiązania. Podatnik osiąga w ten sposób realne przysporzenie majątkowe, które - jako przychód z innych źródeł - podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym.

Sąd pierwszej instancji uznał skargę strony za zasadną i uchylił indywidualną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną przez Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej. Jak wyjaśniono w uzasadnieniu wyroku, odwołując się do treści art. 117 § 2 k.c., brak możliwości skutecznego dochodzenia roszczenia na drodze sądowej nie oznacza, że zobowiązany nie ma obowiązku wykonania swojego przedawnionego świadczenia. Obowiązek taki nie ustaje, ale przekształca się w tzw. zobowiązanie naturalne. Prawo cywilne nadal traktuje zobowiązanego z przedawnionej wierzytelności jako dłużnika, z tą tylko różnicą, że odmawia wierzycielowi ochrony prawnej, w tym w szczególności odmawia zastosowania przymusu państwowego w celu wyegzekwowania wierzytelności. Skoro więc zobowiązania cywilnoprawne - inaczej niż podatkowe - nie wygasają na skutek przedawnienia, to nie można twierdzić, aby samo przedawnienie rodziło dla dłużnika wymierną korzyść. Na skutek przedawnienia dłużnik nie uzyskuje żadnej realnej i definitywnej korzyści majątkowej, ponieważ formalnie nadal jest zobowiązany do wykonania tego świadczenia. Tym samym u dłużnika nie powstaje przychód z nieodpłatnego świadczenia w świetle art. 11 ust. 1 u.p.d.o.f.

Oddalając skargę kasacyjną organu Naczelny Sąd Administracyjny uznał za prawidłowe stanowisko sądu pierwszej instancji, że po stronie dłużnika przedawnionego zobowiązania nie występuje żadne przysporzenie majątkowe, a w konsekwencji - nie można też mówić o przysporzeniu trwałym, definitywnym. Nawet jeśli skarżący nie będzie zmuszony do wykonania swojego świadczenia, nie oznacza to zmniejszenia pasywów, zwolnienia z długu, czy umorzenia zobowiązania. 

Link do orzeczenia

Naczelny Sąd Administracyjny przypomniał, że zastosowanie art. 6 ust. 1 lit. f RODO* jest dopuszczalne wyłącznie przy łącznym spełnieniu trzech warunków: istnienia celu, dla którego przetwarzanie danych jest niezbędne, oparcia tego celu na prawnie uzasadnionym interesie administratora oraz nadrzędności tego interesu wobec interesów lub podstawowych praw i wolności osoby, której dane dotyczą.

Przez „niezbędność” należy rozumieć sytuację, w której bez przetwarzania danych nie jest możliwe osiągnięcie określonego celu. Administrator, zgodnie z zasadą rozliczalności, musi wykazać adekwatność zakresu i sposobu przetwarzania do celu oraz zgodność z zasadą legalności, rzetelności i przejrzystości (art. 5 ust. 1 i 2 RODO). Natomiast prawnie uzasadniony interes nie ogranicza się wyłącznie do interesów wynikających wprost z przepisów prawa. Motyw 47 preambuły RODO wskazuje, że ocena istnienia takiego interesu wymaga każdorazowej analizy relacji między administratorem a osobą, której dane dotyczą, oraz jej uzasadnionych oczekiwań co do przetwarzania danych.

W związku z tym NSA stwierdził, że dla realizacji celu polegającego na monitorowaniu strefy ochronnej ujęcia wody nie jest niezbędne przetwarzanie danych w postaci rejestracji obrazu z monitoringu wizyjnego. W tej sprawie monitoring obejmował teren prywatny, na którym przebywają konkretne osoby. W ocenie NSA istnieją alternatywne środki ochrony ujęcia wody, a zastosowany środek nie spełnia wymogu proporcjonalności. Interes administratora nie ma więc charakteru nadrzędnego wobec prawa jednostki do prywatności i autonomii informacyjnej, chronionych także przez art. 47 i 51 Konstytucji RP. Wizerunek stanowi dane osobowe w rozumieniu art. 4 pkt 1 RODO, a jego utrwalanie ingeruje w sferę prywatności.

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (Dz. Urz. UE L 119 z 4.05.2016, str. 1, Dz. Urz. UE L 127 z 23.05.2018, str. 2 oraz Dz. Urz. UE L 74 z 4.03.2021, str. 35)

Link do orzeczenia

Sprawa dotyczyła obiektów budowlanych wzniesionych nielegalnie przed wejściem w życie obecnie obowiązującego Prawa budowlanego* oraz możliwości stosowania do tych obiektów nowych przepisów wprowadzonych do Prawa budowlanego nowelizacją z 13 lutego 2020 r.**

Zgodnie z wprowadzonymi na skutek tej nowelizacji przepisami art. 49f ust. 1 pkt 1 i art. 49f ust. 2 Prawa budowlanego, samowolnie wniesione obiekty budowlanego mogą zostać objęte uproszczonym postępowanie legalizacyjnym, o ile od zakończenia budowy upłynęło co najmniej 20 lat oraz z żądaniem takim wystąpi właściciel lub zarządca obiektu. Oznacza to, że ustawodawca zakłada istnienie sytuacji, w której spełnione są przesłanki do prowadzenia postępowań przewidzianych w poprzednio obowiązujących przepisach***, wszczynanych z urzędu przez organ, przy jednoczesnej możliwości wyboru przez właściciela lub zarządcę uproszczonej procedury legalizacyjnej na podstawie przepisów obecnych. W przypadku złożenia przez uprawniony podmiot wniosku o zastosowanie procedury uproszczonej, sprawa ta jest rozpatrywana w ramach nowego postępowania, które ma pierwszeństwo.

Zgodnie z art. 32 ustawy nowelizującej, nie można jednak wszcząć uproszczonego postępowania legalizacyjnego, o którym mowa w art. 49f ust. 1 Prawa budowlanego, w stosunku do obiektów budowlanych, do których wydano decyzję o nakazie rozbiórki przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej. NSA podkreślił, że w art. 32 ustawy nowelizującej nie ma mowy o ostatecznej decyzji o nakazie rozbiórki. Przepis ten nie różnicuje przewidzianego w nim skutku od tego, czy wydany nakaz rozbiórki stał się ostateczny w administracyjnym toku instancji, liczy się bowiem sam fakt jego wydania przed 19 września 2020 r. Nie można zatem skorzystać z uproszczonego postępowanie legalizacyjnego, jeżeli wobec obiektu budowlanego została już wydana, nawet nieostateczna, decyzja o nakazie rozbiórki.

*ustawa z 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz.U. z 2025 r., poz. 418 ze zm.)

**ustawa z 13 lutego 2020 r. o zmianie ustawy – Prawo budowlane oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r., poz. 471 ze ze.)

***art. 37 i art. 40 ustawy z 24 października 1974 r. – Prawo budowlane (Dz. U. Nr 38, poz. 229 ze zm.)

Zgodnie z art. 26 ust. 1 ustawy z 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy, każdy wyborca, któremu przysługuje prawo wybierania musi być ujęty w spisie wyborców sporządzanym w Centralnym Rejestrze Wyborców w stałym obwodzie głosowania, w którym dany wyborca jest ujęty z urzędu lub na wniosek. Sporządzanie i aktualizowanie spisu wyborców jest zadaniem zleconym gminy, realizowanym odrębnie na każde zarządzone wybory – art. 26 ust. 2 Kodeksu wyborczego. Oznacza to, że informacje dotyczące spisu wyborców stanowią informację publiczną, bowiem dotyczą „działalności organów władzy publicznej” w rozumieniu art. 61 ust. 1 Konstytucji RP oraz "sprawy publicznej" w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej.