Strona główna - Naczelny Sąd Administracyjny

Prawo do odliczenia podatku naliczonego stanowi jeden z fundamentów konstrukcji podatku od towarów i usług, realizując zasadę jego neutralności. W praktyce pojawia się jednak pytanie, czy brak faktury VAT zawsze wyklucza możliwość skorzystania z tego prawa, czy też (w określonych sytuacjach) dokumentem wystarczającym może być akt notarialny. Aktualne orzecznictwo sądów administracyjnych oraz sądów unijnych wskazuje, że decydujące znaczenie mają przesłanki materialne transakcji, a nie wyłącznie formalna postać dokumentu.

Zgodnie z art. 86 ustawy o VAT prawo do odliczenia przysługuje podatnikowi w zakresie, w jakim nabyte towary lub usługi są wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych. Konstrukcja ta odzwierciedla unijną zasadę neutralności VAT, zgodnie z którą podatnik nie powinien ponosić ciężaru podatku w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej. W praktyce faktura VAT jest podstawowym dokumentem potwierdzającym prawo do odliczenia, jednak jej rola ma charakter dowodowy i formalny, nie kreuje ona samego prawa, lecz potwierdza zaistnienie opodatkowanej transakcji.

W orzecznictwie podkreśla się, że warunki formalne nie mogą przekreślać prawa do odliczenia, jeżeli spełnione są przesłanki materialne. Stanowisko to konsekwentnie rozwija Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wskazując, że podatnik nie może zostać pozbawiony prawa do odliczenia wyłącznie z powodu uchybień formalnych, o ile organ podatkowy dysponuje danymi pozwalającymi stwierdzić, że transakcja rzeczywiście miała miejsce, została dokonana przez podatnika działającego w takim charakterze i podlegała opodatkowaniu. Z orzecznictwa TSUE wynika zatem wyraźne rozróżnienie między przesłankami materialnymi (rzeczywiste wykonanie czynności opodatkowanej, związek z działalnością gospodarczą) a wymogami formalnymi (posiadanie określonego dokumentu).

Na tle krajowym zagadnienie to było przedmiotem rozstrzygnięć sądów administracyjnych, w których wskazywano, że akt notarialny (zwłaszcza w przypadku transakcji dotyczących nieruchomości) może zawierać wszystkie istotne elementy pozwalające na ustalenie podstawy opodatkowania, stawki oraz kwoty podatku. Jeżeli z aktu jednoznacznie wynika, że strony uznały daną czynność za opodatkowaną VAT, określono cenę netto oraz kwotę podatku, a transakcja została faktycznie dokonana, dokument ten może pełnić funkcję dowodową równoważną fakturze.

Najnowsze orzecznictwo Naczelny Sąd Administracyjny potwierdza wagę prawidłowej wykładni przepisów regulujących prawo do odliczenia. W wyroku z 13 lutego 2026 r., sygn. akt I FSK 949/23, NSA rozstrzygał kwestię o charakterze interpretacyjnym, jednakże jednocześnie nie badał materialnoprawnych okoliczności związanych z realizacją prawa do odliczenia podatku naliczonego. Sprawa ta dotyczyła bezpośrednio zastąpienia faktury aktem notarialnym w konkretnie przedstawionym stanie faktycznym, opisanym we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej. Należy podkreślić, że wyrok ten nie stanowi rozstrzygnięcia co do zasady o dopuszczalności odliczenia VAT na podstawie aktu notarialnego, ale wskazuje na sposób, w jaki Sąd podchodzi do zagadnień interpretacyjnych. Faktura pozostaje podstawowym dokumentem w systemie VAT, jednak jej brak nie musi automatycznie prowadzić do odmowy prawa do odliczenia, jeżeli akt notarialny lub inny dokument pozwala jednoznacznie ustalić, że doszło do rzeczywistej, opodatkowanej transakcji związanej z działalnością podatnika. W takim ujęciu neutralność VAT wymaga, aby formalizm nie prowadził do nieuzasadnionego obciążenia podatnika ciężarem podatku.

Link do orzeczenia

Zgodnie z art. 26 ust. 1 ustawy z 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy, każdy wyborca, któremu przysługuje prawo wybierania musi być ujęty w spisie wyborców sporządzanym w Centralnym Rejestrze Wyborców w stałym obwodzie głosowania, w którym dany wyborca jest ujęty z urzędu lub na wniosek. Sporządzanie i aktualizowanie spisu wyborców jest zadaniem zleconym gminy, realizowanym odrębnie na każde zarządzone wybory – art. 26 ust. 2 Kodeksu wyborczego. Oznacza to, że informacje dotyczące spisu wyborców stanowią informację publiczną, bowiem dotyczą „działalności organów władzy publicznej” w rozumieniu art. 61 ust. 1 Konstytucji RP oraz "sprawy publicznej" w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej.

W wyroku tym, oceniając przesłanki skorzystania przez podatnika z tzw. ulgi termomodernizacyjnej w podatku dochodowym od osób fizycznych, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że realizacja przedsięwzięcia termomodernizacyjnego, o którym stanowi art. 26h ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, w budynku mieszkalnym jednorodzinnym zdefiniowanym w art. 3 pkt 2a Prawa budowlanego, nie jest uzależniona od uprzedniego formalnego zakończenia budowy tego budynku.

Ponieważ z art. 26h ust. 10 ustawy podatkowej wynika, że celem omawianej ulgi jest poprawa efektywności energetycznej budynków oraz jakości powietrza, należy uznać, że cel ten może być efektywnie realizowany także w okresie poprzedzającym zakończenie procesu budowlanego, zwłaszcza, jeżeli budynek jest już zasiedlony. Brak czasowego podłączenia budynku do sieci wodociągowej nie świadczy o niemożliwości zaspokajania w nim potrzeb mieszkaniowych, jeżeli zapewnione jest korzystanie przez jego mieszkańców z własnego ujęcia wody. 

Link do orzeczenia

Naczelny Sąd Administracyjny przypomniał, że zastosowanie art. 6 ust. 1 lit. f RODO* jest dopuszczalne wyłącznie przy łącznym spełnieniu trzech warunków: istnienia celu, dla którego przetwarzanie danych jest niezbędne, oparcia tego celu na prawnie uzasadnionym interesie administratora oraz nadrzędności tego interesu wobec interesów lub podstawowych praw i wolności osoby, której dane dotyczą.

Przez „niezbędność” należy rozumieć sytuację, w której bez przetwarzania danych nie jest możliwe osiągnięcie określonego celu. Administrator, zgodnie z zasadą rozliczalności, musi wykazać adekwatność zakresu i sposobu przetwarzania do celu oraz zgodność z zasadą legalności, rzetelności i przejrzystości (art. 5 ust. 1 i 2 RODO). Natomiast prawnie uzasadniony interes nie ogranicza się wyłącznie do interesów wynikających wprost z przepisów prawa. Motyw 47 preambuły RODO wskazuje, że ocena istnienia takiego interesu wymaga każdorazowej analizy relacji między administratorem a osobą, której dane dotyczą, oraz jej uzasadnionych oczekiwań co do przetwarzania danych.

W związku z tym NSA stwierdził, że dla realizacji celu polegającego na monitorowaniu strefy ochronnej ujęcia wody nie jest niezbędne przetwarzanie danych w postaci rejestracji obrazu z monitoringu wizyjnego. W tej sprawie monitoring obejmował teren prywatny, na którym przebywają konkretne osoby. W ocenie NSA istnieją alternatywne środki ochrony ujęcia wody, a zastosowany środek nie spełnia wymogu proporcjonalności. Interes administratora nie ma więc charakteru nadrzędnego wobec prawa jednostki do prywatności i autonomii informacyjnej, chronionych także przez art. 47 i 51 Konstytucji RP. Wizerunek stanowi dane osobowe w rozumieniu art. 4 pkt 1 RODO, a jego utrwalanie ingeruje w sferę prywatności.

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (Dz. Urz. UE L 119 z 4.05.2016, str. 1, Dz. Urz. UE L 127 z 23.05.2018, str. 2 oraz Dz. Urz. UE L 74 z 4.03.2021, str. 35)

Link do orzeczenia

Przedmiotem sporu w tej sprawie była wykładnia § 4 ust. 1 pkt 1 w związku z § 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu „Dobry start”, która według Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych a następnie wojewódzkiego sądu administracyjnego, wyklucza z kręgu podmiotów uprawnionych do ubiegania się o świadczenie „Dobry start” osobę faktycznie sprawującą opiekę nad małoletnim na podstawie orzeczenia sądowego z tego powodu, że nie złożyła wniosku o przysposobienie dziecka. Z kolei zdaniem wnoszącego w tej sprawie skargę kasacyjną Rzecznika Praw Dziecka, tak odczytywana regulacja (czyli jako pomijająca osoby, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem), w sposób nierówny i niedostateczny chroni prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów.  

Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Rzecznika Praw Dziecka dokonując celowościowej i prokonstytucyjnej wykładni powyższych przepisów. Świadczenie „Dobry start” ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka, które związane są z realizacją obowiązku szkolnego i służy tym samym zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę, a co za tym idzie skierowane jest do podmiotów, które sprawują opiekę nad dzieckiem i ponoszą wydatki związane z rozpoczęciem roku szkolnego. Celowi takiemu nie służy różnicowanie dzieci ze względu na formę sprawowanej opieki ustalonej przez sąd rodzinny. Świadczenie to ma służyć dziecku, które realizuje obowiązek szkolny. Podczas stosowania przepisów regulujących przyznawanie świadczenia „Dobry start”, dobro dziecka należy więc traktować jako dobro nadrzędne, stanowiące wyraz najlepiej pojętego interesu dziecka.  Z tego więc powodu, dobro dziecka powinno stanowić o kierunku wykładni § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, w sytuacji, w której osoba występująca o przyznanie jej tego świadczenia nie spełnia warunków uznania za opiekuna faktycznego w rozumieniu § 3 pkt 3 rozporządzenia, ale jednocześnie sprawuje nad wychowaniem i rozwojem dziecka pieczę, przyznaną jej przez państwo (sąd opiekuńczy).

NSA uwzględnił zarówno unormowania Konstytucji RP, jak i Konwencji o Prawach Dziecka i na tej podstawie orzekł, że § 4 ust. 1 pkt 1 w związku z § 3 pkt 3 rozporządzenia w sposób niewystarczający chronią prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów tj. takich, którzy sprawują nad nimi faktyczną pieczę, dbając o zaspokojenie rożnych ich potrzeb. 

Link do orzeczenia

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu skargi kasacyjnej Apteki A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w sprawie ze skargi Apteki A. na decyzję Głównego Inspektora Farmaceutycznego z 25 kwietnia 2021 r. w przedmiocie kary pieniężnej za nieprzekazanie dokumentacji związanej z prowadzeniem apteki ogólnodostępnej, uchylił zaskarżony wyrok, uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Głównego Inspektora Farmaceutycznego z 30 października 2020 r.; umorzył postępowanie administracyjne oraz orzekł o kosztach postępowania sądowego.

Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że WSA w Warszawie podzielił pogląd orzekającego w sprawie organu i stwierdził, że Główny Inspektor Farmaceutyczny prawidłowo zastosował art. 127d ust. 1 w zw. z art. 127b ust. 1a i 1b ustawy z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (Dz.U. z 2025 r., poz. 750), zwanej dalej u.p.f. Zdaniem Sądu I instancji, organ prawidłowo ustalił, że zaszły podstawy do nałożenia na Aptekę A. kary pieniężnej, bowiem wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 127b ust. 1a w zw. z art. 37at ust. 8 u.p.f. pomimo wezwania organu zezwalającego, nie przekazała ona temu organowi, w wyznaczonym terminie, określonej w wezwaniu z 20 września 2019 r., dokumentacji związanej z prowadzoną działalnością w postaci: a) umowy franczyzowej zawartej ze spółką D. S.A. bądź innym franczyzodawcą, dotyczącą Apteki D. oraz b) umowy spółki – w terminie 3 dni od doręczenia wezwania, pod rygorem wymierzenia kary pieniężnej. Jak wynikało bowiem z wpisu w Krajowym Rejestrze Sądowym jedynym udziałowcem Apteki A. jest spółka D. S.A. Adresat wezwania nie wykonał go, więc po wszczęciu postępowania w sprawie nałożenia kary, GIF wydał decyzję nakładającą karę w wysokości 10 000 zł. Jak wskazał WSA w Warszawie, wbrew ocenie Apteki A., wezwanie było skuteczne pomimo tego, że w stosunku do tego przedsiębiorcy nie była prowadzona kontrola. Natomiast zakres żądanych dokumentów miał wyraźny związek z warunkami udzielenia zezwolenia, o którym mowa w art. 99 ust. 3 pkt 2 i 3 w zw. z art. 37ap ust. 1 pkt 2 u.p.f. 

Z powyższym stanowiskiem nie zgodził się Naczelny Sąd Administracyjny, który orzekł, że wojewódzki inspektor farmaceutyczny nie może żądać od właściciela apteki przedstawiania „dowodów” czy „dokumentów”, jeśli organ nie prowadzi w niej kontroli lub inspekcji.

Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że organy inspekcji farmaceutycznej błędnie zinterpretowały przepisy Prawa farmaceutycznego dotyczące możliwości wzywania przedsiębiorcy do przekazania dokumentacji związanej z jego działalnością, a konkretnie art. 37at ust. 8 ustawy Prawo Farmaceutyczne, zgodnie z którym, na wezwanie organu zezwalającego i w terminie przez niego wyznaczonym przedsiębiorca jest obowiązany przekazać dokumentację związaną z prowadzoną działalnością. Termin ustala się, uwzględniając charakter dowodu, przy czym nie może on być krótszy niż 3 dni.

W ocenie NSA, jak jednoznacznie wynika z systematyki wewnętrznej art. 37at u.p.f., regulacja ta odnosi się do kompetencji organu właściwego do przeprowadzania inspekcji i kontroli działalności gospodarczej, na którą zostało udzielone zezwolenie. Zatem kompetencję do kierowania wezwania, o jakim mowa w art. 37at ust. 8 u.p.f. pod rygorem kary pieniężnej z art. 127b ust. 1a u.p.f. w wypadku jego niewykonania, powiązano wyłącznie z procedurami kontrolnymi i inspekcją, o jakich mowa w art. 2 pkt 7c i 7d u.p.f. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że wezwanie skierowane do A. nie było czynnością podjętą w granicach „kontroli lub inspekcji” w rozumieniu przywołanych przepisów. Śląski Wojewódzki Inspektor Farmaceutyczny wystosował je w związku z powzięciem podejrzenia naruszenia art. 99 ust. 3 pkt 2 i 3 u.p.f., tj. zakazu kontrolowania przez podmiot więcej niż 1% aptek w województwie oraz podejrzeniem statusu członka grupy kapitałowej, która wykazuje taką kontrolę. Te z kolei fakty są podstawą wydania decyzji w przedmiocie zezwolenia, a więc podstawą prowadzenia postępowania jurysdykcyjnego, nie zaś kontrolnego (względnie inspekcji).

Z tych przyczyn, w ocenie NSA, organ nie był legitymowany do skierowania do skarżącej wezwania zobowiązującego Aptekę A. do przekazania mu dokumentacji związanej z prowadzoną działalnością w postaci: a) umowy franczyzowej zawartej ze spółką D. S.A. bądź innym franczyzodawcą. To oznacza, że spółka nie miała obowiązku wykonać takiego wezwania – w rezultacie nie mogła zostać ukarana z tego tytułu karą pieniężną.

Link do orzeczenia

Zgodnie z art. 45 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego, odpis aktu stanu cywilnego wydaje się osobie, której ten akt dotyczy, ale również osobie, która wykaże w tym interes prawny. Taki interes prawny będzie posiadała osoba, która powołuje się na potrzebę wszczęcia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, legitymuje się testamentem, a uzyskanie aktu stanu cywilnego jest konieczne w kontekście art. 932 Kodeksu cywilnego, który określa zasady dziedziczenia w przypadku braku zstępnych spadkodawcy. Organy uprawnione do wydania odpisu aktu stanu cywilnego nie powinny więc oczekiwać od takiej osoby, że przedłoży wezwanie wystosowane przez sąd spadku lub notariusza, ponieważ narusza to słuszny interes strony oraz interes publiczny.

Link do orzeczenia

Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną diagnosty od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 17 kwietnia 2025 r. w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach w przedmiocie cofnięcia uprawnień diagnosty do wykonywania badań technicznych pojazdów.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przeprowadzając badanie techniczne pojazdu […], w wyniku którego pojazd ten został sklasyfikowany jako ciągnik rolniczy oraz kończąc badanie wynikiem pozytywnym diagnosta naruszył art. 2 pkt 44 ustawy Prawo o ruchu drogowym (Dz.U. z 2024 r. poz. 1251), § 45 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezbędnego wyposażenia (Dz.U. z 2024 r. poz. 502) oraz § 1 rozporządzenia Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 26 czerwca 2012 r. w sprawie zakresu i sposobu przeprowadzania badań technicznych pojazdów oraz wzorów dokumentów stosowanych przy tych badaniach (na dzień wykonania badania - Dz. U. z 2015 r., poz. 776 z późn.zm.), co w pełni uzasadniało cofnięcie uprawnień do wykonywania badań technicznych pojazdów. 

Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że badany przez skarżącego pojazd marki […] jest pojazdem typu quad i już pobieżne oględziny wskazują, że odbiega od wyglądu ciągnika rolniczego. Okoliczność ta winna wzbudzić szczególną czujność diagnosty przy weryfikacji czy pojazd ten, pomimo, iż w niemieckim dowodzie rejestracyjnym został określony jako ciągnik rolniczy o maksymalnej prędkości 110 km/h, spełnia wymagania przewidziane dla ciągnika rolniczego przez przepisy prawa polskiego, które to przepisy winny być skarżącemu znane i przez niego stosowane. Tym samym argumenty skarżącego (podmiotu profesjonalnego, wykwalifikowanego do dokonywania badań technicznych), że identyfikował pojazd wyłącznie na podstawie niemieckiego dowodu rejestracyjnego wraz z załączonym tłumaczeniem na język polski, nie mogły odnieść zamierzonego przez niego skutku. 

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że w dowodzie rejestracyjnym brak było informacji o kategorii homologacyjnej przedmiotowego pojazdu. W dniu badania skarżącemu nie przedstawiono żadnych dokumentów świadczących o posiadanej przez pojazd homologacji, czy unijnym indywidualnym dopuszczeniu pojazdu do ruchu. Nie posiadał on zatem żadnego dokumentu określającego taką kategorię homologacyjną badanego pojazdu, dla której dozwolona jest prędkość większa niż 40 km/h (tj. T5 lub T1b, T2b, T3b). Skarżący nie dysponował też żadnym dokumentem wskazującym, że zamontowany w kontrolowanym pojeździe ogranicznik dźwigni gazu zamontowany jest trwale oraz do jakiej prędkości. 
Stosownie zaś do art. 81 ust. 13 ustawy Prawo o ruchu drogowym w razie powstania trudności w ustaleniu parametrów pojazdu, badanie techniczne może być przeprowadzone po przedstawieniu opinii rzeczoznawcy samochodowego, o którym mowa w art. 79a. A zatem w okolicznościach sprawy skarżący winien w oparciu o ten przepis zażądać przedstawienia przez właściciela pojazdu opinii rzeczoznawcy samochodowego lub innego wiarygodnego dokumentu, np. od jednostki zajmującej się kalibracją ograniczników prędkości, potwierdzającego, że w pojeździe dokonano modyfikacji prędkości maksymalnej do wartości wymaganej polskimi przepisami, jednak tego nie uczynił. 
Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że istniejące w dacie badania okoliczności, dotyczące parametrów badanego pojazdu, winny wzbudzić wątpliwości skarżącego diagnosty, nie pozwalając na zakończenie badania wynikiem pozytywnym. 

Link do orzeczenia